skip to main content

Μονή Βροντησίου

Ιστορικό της Μονής

Η Μονή Βροντησίου βρίσκεται ανάμεσα στα χωριά Ζαρός και Βορίζια της επαρχίας Καινουρίου και τιμάται στη μνήμη του Αγίου Αντωνίου. Η εποχή της ίδρυσής της δεν έχει εξακριβωθεί. Σύμφωνα με την παράδοση που μεταφέρει ο Στ. Σπανάκης ήταν μετόχι της Μονής Βαρσαμονέρου, που βρίσκεται σε μικρή απόσταση. Η ονομασία της μονής ενδεχομένως σχετίζεται με τον ιδρυτή της, αφού σε έγγραφο του 1323 αναφέρονται 4 ιερείς στο Χάνδακα με το όνομα Βροντίσης.

Έγγραφες μαρτυρίες για τη μονή υπάρχουν από το 1400, ενώ από το 1500 φαίνεται ότι γνώρισε ιδιαίτερη άνθιση, μετά την παρακμή της Μονής Βαρσαμονέρου. Κατά τον τελευταίο αιώνα της Ενετοκρατίας εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα μοναχισμού της Κρήτης, όπου άνθισαν τα γράμματα και οι τέχνες, ιδιαίτερα η ζωγραφική.

Οι ρίζες της Μονής Βροντησίου χάνονται μέσα στο χρόνο πιθανόν στις αρχές της 2ης Βυζαντινής περιόδου (μετά το 961 μ.Χ.). Βρίσκεται στην πλαγιά του Ψηλορείτη σε σημείο με εκπληκτική θέα προς τα νότια. Μετά το 1500 οπότε παρακμάζει η γειτονική μονή Βαρσαμόνερου αρχίζει να κατέχει μια ξεχωριστή θέση στη μοναστηριακή μονή της Κρήτης. Ειδικά τον τελευταίο αιώνα της βενετοκρατίας (17ος αιώνας ) γίνεται  μεγάλο πνευματικό και καλλιτεχνικό κέντρο με ακτινοβολία σ' όλη την Κρήτη. Η παράδοση θέλει το μεγάλο Κρητικό ζωγράφο Μιχαήλ Δαμασκηνό να είναι αδερφός της μονής Βροντησίου. Οι σημαντικότερες εικόνες του Δαμασκηνού που σώθηκαν βρισκόντουσαν στη μονή Βροντησίου έως και το τέλος του 19ου αιώνα οπότε μεταφέρθηκαν στο Ηράκλειο και σήμερα εκτίθενται στο Μουσείο της Αγίας Αικατερίνης. Η παράδοση  αναφέρει επίσης ότι ο νεαρός Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, μαθήτευσε στη Σχολή της Μονής Βροντησίου πριν φύγει από την Κρήτη. Οι τοιχογραφίες που έχουν σωθεί στο καθολικό είναι του 14ου αιώνα και δείχνουν επιρροές από την παλαιολόγια Αναγέννηση  και αναδεικνύουν την ποιότητα της καλλιτεχνικής έκφρασης που είχε αναπτυχθεί στη Μονή. Το Μοναστήρι δέχθηκε τους μοναχούς της Μονής Αρκαδίου μετά το Ολοκαύτωμα και την καταστροφή του από τους Τούρκους. Το 1866 κατά την διάρκεια της επανάστασης το Βροντήσι γίνεται και αυτό θύμα της καταστροφικής μανίας των Τούρκων. Ο ναός και τα κελιά λεηλατήθηκαν και καταστράφηκαν και μετατράπηκαν σε μάντρα αιγοπροβάτων. Την ίδια περίοδο φαίνεται να καταστράφηκε και η πλούσια βιβλιοθήκη της Μονής η οποία εκτός από εκκλησιαστικά βιβλία περιελάμβανε μεγάλο αριθμό αρχαίων χειρόγραφων και κωδικών. Εξ' αιτίας αυτής της καταστροφής σήμερα σώζονται ελάχιστες από τις τοιχογραφίες του ναού όπως πρέπει να ήταν έως και το 1866.

Μετά την οθωμανική κατάκτηση του νησιού, τα στρατεύματα του Κιοπρουλή, μετά από δική του εντολή, δεν έθιξαν το μοναστήρι. Ωστόσο στην επανάσταση του 1866 τέσσερις από τους μοναχούς σφαγιάστηκαν, το καθολικό και 10 από τα κελιά κάηκαν και οι αγροτικές καλλιέργειες της μονής πυρπολήθηκαν, επειδή προσέφερε καταφύγιο στους επαναστάτες του Μιχαήλ Κόρακα. Ακολούθησε η εγκατάλειψη της μονής για να αποτελέσει ξανά καταφύγιο των Κρητών επαναστατών το 1878. Κατά τη διάρκεια των δυο επαναστάσεων τα περισσότερα από τα κειμήλια καταστράφηκαν. Σήμερα το μοναστήρι λειτουργεί ξανά.

Στις μέρες μας αν και η μονή έχει χάσει μεγάλο μέρος της παλιάς της αίγλης από την κατεδάφιση του φρουριακού συγκροτήματος και την ανέγερση νέων κτισμάτων, εξακολουθεί να είναι επιβλητική. Λίγο πριν την είσοδο του μνημείου, πλάι σε αιωνόβιο πλατάνι, σώζεται μια μνημειακών διαστάσεων κρήνη του 15ου αι. Οι ανάγλυφες παραστάσεις της που εικονίζουν τον Αδάμ και την Εύα στον Παράδεισο, το Θεό και στα πόδια τους τέσσερις φιγούρες που συμβολίζουν τους τέσσερις ποταμούς της Εδέμ, από το στόμα των οποίων τρέχουν αντίστοιχοι κρουνοί με νερό, έχουν εκτελεστεί με μοναδική καλλιτεχνική δεξιότητα. Η παλαιά είσοδος έχει αντικατασταθεί, διατηρούνται όμως ευδιάκριτα λείψανά της. 

Αρχιτεκτονικά στοιχεία

Το καθολικό είναι δίκλιτος, διμάρτυρος ναός. Το ένα κλίτος είναι αφιερωμένο στον τιμώμενο άγιο της Μονής Αντώνιο και το δεύτερο στον απόστολο Θωμά. Το κωδωνοστάσιο αποτελεί ανεξάρτητο οικοδόμημα, με χαρακτηριστικά που παραπέμπουν άμεσα στην ενετική αρχιτεκτονική. Στο νότιο κλίτος διασώζονται τμήματα του τοιχογραφικού διακόσμου. Ξεχωρίζουν η μοναδική στην κρητική εικονογραφία παράσταση του Δείπνου στους Εμμαούς στην κόγχη του βήματος, η Κοινωνία των Αποστόλων στην καμάρα του και οι παραστάσεις των Μηνολογίων στην καμάρα του κυρίως ναού. Χαρακτηριστική είναι η μορφή του Αγίου Συμεών του Θεοδόχου που κρατά στην αγκαλιά του το βρέφος Ιησού.

Οι τοιχογραφίες της Μονής Βροντησίου μαρτυρούν το υψηλό καλλιτεχνικό επίπεδο που διατηρούσε η κρητική τέχνη στις τελευταίες δεκαετίες του 14ου αι. και τη σχέση της με μεγάλα καλλιτεχνικά κέντρα, όπως τη Μακεδονία. Οι μορφές είναι ογκώδεις αλλά ωραίες, με στάσεις κομψές και συγκρατημένη κίνηση. Το πλάσιμο είναι προσεκτικό και λεπτομερειακό στις ολόσωμες μορφές του νότιου τοίχου και ελεύθερο, με πολλά συμπληρωματικά χρώματα στις ρεαλιστικές μορφές των παραστάσεων.

Κατά μια παράδοση μάλιστα στη μονή Βροντησίου μόνασε ο Μιχαήλ Δαμασκηνός. Κατά τη διάρκεια της εκεί παραμονής του φιλοτέχνησε έξι από τις πιο γνωστές εικόνες του, που παρέμεναν στο μοναστήρι μέχρι το 1800. Τη χρονιά αυτή ο επίσκοπος Γεράσιμος τις μετέφερε στον Άγιο Μηνά, ενώ σήμερα εκτίθενται στη Συλλογή της Αγίας Αικατερίνης των Σιναϊτών.

Στο ναό φυλάσσεται σήμερα η εξαιρετική εικόνα της "Αμπέλου" του 16ου αιώνα έργο του μεγάλου κρητικού ζωγράφου Αγγέλου. Χαρακτηριστικός είναι ο μικρός πύργος του καμπαναριού του ναού. Η αναγέννηση του Βροντησίου οφείλεται στην παρουσία του μoναχού Χριστοφόρου, Ηγουμένου της μονής. Ο ναό της Μονής Βροντησίου είναι αφιερωμένος στον Άγιο Αντώνιο και Απόστολο Θωμά και εορτάζει την πρώτη Κυριακή μετά το Πάσχα. Παλαιότερα γινόταν ένα από τα πιο ονομαστά πανηγύρια της Κρήτης. Η καλλιτεχνική οντότητα του Βροντησίου αποδεικνύεται και από την εκπληκτικής τεχνικής ανάγλυφη κρήνη του 15ου αιώνα που σώζεται στην εξωτερική αυλή με παράσταση των Πρωτόπλαστων.

Πηγή: http://odysseus.culture.gr/