skip to main content

Βυζαντινό κάστρο Τεμένους

Οχύρωση μοναδικής σπουδαιότητας

            Η οχύρωση του φρουρίου και η τοιχοποιία αποτελούν οικοδομήματα μοναδικά για όλη την Κρήτη σε μέγεθος και τεχνική. Είναι θαυμαστή η εκμετάλλευση και του κάθε απόκρημνου βράχου που θα μπορούσε να αποτελέσει στήριγμα επάλξεων ή οχυρού πύργου. Στα περισσότερο βατά σημεία (βόρεια-ανατολική πλευρά) η οχύρωση είναι τριπλή και μεγαλόπρεποι πύργοι (ύψος 9 μ.), προστατεύουν κάθε πλευρά του υψώματος. Σώζονται ερείπια των οικοδομημάτων στο εσωτερικό του φρουρίου καθώς και το υψηλότερο περιτειχισμένο τμήμα του φρουρίου η ακρόπολη. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα μνημεία οχυρωματικής τέχνης στον ελληνικό χώρο και στα Βαλκάνια. Το Τέμενος είναι μια καστροπολιτεία με οχυρωμένη ακρόπολη στο δυτικό (και ψηλότερο) ύψωμα, οχυρωματικό περίβολο, προτείχισμα, πύργους, οικοδομήματα, εκκλησίες, δεξαμενές νερού και προστατευμένες πηγές. Το κάστρο του Τεμένους συντηρήθηκε και χρησιμοποιήθηκε κατά τη ενετοκρατία, οπότε κι έγινε έδρα καστελανίας (εξ ού και η ονομασία επαρχία Τεμένους).

Αρκετά από τα στοιχεία οχυρωματικής τέχνης (ζώνες λίθων διαφορετικής στατικής συμπεριφοράς, προστατευμένες κλίμακες που οδηγούν σε υπόγειες πηγές, υδατόπυργος), είναι εξαιρετικά σπάνια και καθιστούν το μνημείο μοναδικό στον ελληνικό χώρο. Παραπλήσιες περιπτώσεις συναντούμε σε κατασκευές στη Ρεντίνα της Θεσσαλονίκης και σε κάστρα της Αρμενικής Κιλικίας στη Μ.Ασία, σε οχυρώσεις, όμως, μικρότερης σημασίας.  Ο σχεδιασμός του Τεμένους, η κατασκευή, η τοιχοποιία, ο ιστορικός ρόλος του οχυρού καθιστούν το κάστρο του Τεμένους ένα από τα πλέον σημαντικά μνημεία της κρητικής ιστορίας και του ελληνικού χώρου. Ας μη λησμονούμε ότι με την ανακατάληψη της Κρήτης από το Νικηφόρο Φωκά άλλαξε η ιστορία της Μεσογείου, (ακολούθησε η απελευθέρωση της Κύπρου και της Σικελίας), ότι με το γεγονός αυτό συνδέεται η ίδρυση του Αγίου Όρους (μονή Μεγίστης Λαύρας το 962 μ.Χ. με χρήματα που έστειλε ο Νικηφόρος από τα λάφυρα του Χάνδακα) και η αποκατάσταση του εμπορίου στο χώρο του Αιγαίου.

Το Τέμενος κεντρικό σημείο για το δήμο

Από την στιγμή ίδρυσής του, ο δήμος συνδέθηκε ιστορικά με το όνομα του Νικηφόρου Φωκά και το βυζαντινό κάστρο που χάρισε το όνομά του στην περιοχή.  Εκδηλώσεις, εκδόσεις και ενημερωτικές υπομνήματα έγιναν από το δήμο για την ανάδειξη του οχυρού αυτού μνημείου αλλά και για τη συντήρησή του. Αποκορύφωμα υπήρξε η παρουσία του Οικουμενικού πατριάρχη Βαρθολομαίου, ο οποίος στις 15 Ιουνίου του 2002 έκανε τα αποκαλυπτήρια του αδριάντα του Νικηφόρου Φωκά σε κεντρική πλατεία του Πρ. Ηλία.

 

Ιστορική και Αρχαιολογική αξία

Στα 961 μ.Χ. μετά από οκτάμηνη πολιορκία του αραβικού Χάνδακα, ο βυζαντινός στρατός με τη νίκη του, επαναφέρει την Κρήτη στους κόλπους της βυζαντινής αυτοκρατορίας, ύστερα από 135 περίπου χρόνια αραβικής κατάκτησης. Ο Νικηφόρος Φωκάς σκέπτονταν και ενεργούσε με την αποφασιστικότητα αλλά και τη μονολιθικότητα που χαρακτηρίζει τους στρατιωτικούς. Έτσι, πριν εγκαταλείψει την Κρήτη θέλησε να ισχυροποιήσει τη Βυζαντινή κυριαρχία στο νησί, εξασφαλίζοντας μία μελλοντική δυναμική παρουσία στην περιοχή νότια του Αιγαίου και βόρεια της Αφρικής. Η στρατιωτική του εμπειρία σαν κατ΄ εξοχή "Αραβομάχος" στρατηγός έδειχνε ότι το αδύνατο σημείο της Αραβικής πολεμικής τέχνης ήταν οι επιθέσεις σε οχυρωμένες πόλεις. Οι εμπειροπόλεμοι και γενναίοι Άραβες πολεμιστές δεν κατείχαν καλά την τέχνη και την τεχνική της πολιορκίας, πράγμα το οποίο έδινε το προβάδισμα στους βυζαντινούς όταν κατάφερναν να οχυρωθούν αποτελεσματικά σε φρούρια. Πρώτο μέλημα, λοιπόν, του Νικηφόρου ήταν να κατεδαφίσει τα τείχη του Χάνδακα ολοκληρωτικά ώστε να μην είναι δυνατή η κατοίκησή του πλέον. Αποφάσισε να μεταφέρει την πρωτεύουσα σε άλλο σημείο το οποίο θα παρέχει ικανοποιητική ασφάλεια για τις διοικητικές και οικονομικές δραστηριότητες. Ακολουθώντας τις πληροφορίες ντόπιων επισκέφθηκε ο ίδιος την τοποθεσία του απόκρημνου λόφου της Ρόκας σε μικρή απόσταση νότια του Χάνδακα. Έκρινε σαν κατάλληλο τον χώρο για να παρέχει προστασία στο καινούριο διοικητικό και στρατιωτικό κέντρο της Κρήτης. Έδωσε διαταγή να οικοδομήσουν γοργά φρούριο πάνω στο λόφο της Ρόκας το οποίο ονόμασε Τέμενος. Το φρούριο βρίσκεται 20 χιλ. νότια από το Ηράκλειο πάνω στο λόφο Ρόκα με υψόμετρο 507 μέτρα, που οικοδομήθηκε πάνω σε ερείπια μινωικής ακρόπολης, (όπως μας πληροφορεί ο Στέργ. Σπανάκης). Για τη θέση του φρουρίου ο Λέων Διάκονος αναφέρει: (=Φθάνει πάνω σε κάποιο λόφο ψηλό και απόκρημνο, που στεκόταν όχι μακριά από την κατερειπωμένη πόλη και διατάζει με μεγάλο πλήθος ανθρώπων να οικοδομήσουν τείχος. Γιατί ο χώρος τού φαινόταν ασφαλής και οχυρός με τις χαράδρες και τους απότομους γκρεμούς που τον ζώνουν γύρω-τριγύρω και γιατί από την κορυφή αστείρευτες πηγές ανέβρυζαν και έρρεαν τα νερά. Και αφού με ασφάλεια οχύρωσε τον τόπο εγκατέστησε στρατιά για να κατοικίσει και ονόμασε την πόλη Τέμενος).

            Στόχος του Νικηφόρου ήταν να εγκαταστήσει ολόκληρο τον χριστιανικό πληθυσμό του Χάνδακα εκεί με μια ισχυρή στρατιωτική δύναμη γι αυτό μέσα στο φρούριο έχτισε οικοδομήματα ικανά να στεγάσουν δέκα έως δεκαπέντε χιλιάδες πληθυσμό.

 

Οχύρωση μοναδικής σπουδαιότητας

            Η οχύρωση του φρουρίου και η τοιχοποιία αποτελούν οικοδομήματα μοναδικά για όλη την Κρήτη σε μέγεθος και τεχνική. Είναι θαυμαστή η εκμετάλλευση και του κάθε απόκρημνου βράχου που θα μπορούσε να αποτελέσει στήριγμα επάλξεων ή οχυρού πύργου. Στα περισσότερο βατά σημεία (βόρεια-ανατολική πλευρά) η οχύρωση είναι τριπλή και μεγαλόπρεποι πύργοι (ύψος 9 μ.), προστατεύουν κάθε πλευρά του υψώματος. Σώζονται ερείπια των οικοδομημάτων στο εσωτερικό του φρουρίου καθώς και το υψηλότερο περιτειχισμένο τμήμα του φρουρίου η ακρόπολη. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα μνημεία οχυρωματικής τέχνης στον ελληνικό χώρο και στα Βαλκάνια. Το Τέμενος είναι μια καστροπολιτεία με οχυρωμένη ακρόπολη στο δυτικό (και ψηλότερο) ύψωμα, οχυρωματικό περίβολο, προτείχισμα, πύργους, οικοδομήματα, εκκλησίες, δεξαμενές νερού και προστατευμένες πηγές. Το κάστρο του Τεμένους συντηρήθηκε και χρησιμοποιήθηκε κατά τη ενετοκρατία, οπότε κι έγινε έδρα καστελανίας (εξ ού και η ονομασία επαρχία Τεμένους).

Αρκετά από τα στοιχεία οχυρωματικής τέχνης (ζώνες λίθων διαφορετικής στατικής συμπεριφοράς, προστατευμένες κλίμακες που οδηγούν σε υπόγειες πηγές, υδατόπυργος), είναι εξαιρετικά σπάνια και καθιστούν το μνημείο μοναδικό στον ελληνικό χώρο. Παραπλήσιες περιπτώσεις συναντούμε σε κατασκευές στη Ρεντίνα της Θεσσαλονίκης και σε κάστρα της Αρμενικής Κιλικίας στη Μ.Ασία, σε οχυρώσεις, όμως, μικρότερης σημασίας.  Ο σχεδιασμός του Τεμένους, η κατασκευή, η τοιχοποιία, ο ιστορικός ρόλος του οχυρού καθιστούν το κάστρο του Τεμένους ένα από τα πλέον σημαντικά μνημεία της κρητικής ιστορίας και του ελληνικού χώρου. Ας μη λησμονούμε ότι με την ανακατάληψη της Κρήτης από το Νικηφόρο Φωκά άλλαξε η ιστορία της Μεσογείου, (ακολούθησε η απελευθέρωση της Κύπρου και της Σικελίας), ότι με το γεγονός αυτό συνδέεται η ίδρυση του Αγίου Όρους (μονή Μεγίστης Λαύρας το 962 μ.Χ. με χρήματα που έστειλε ο Νικηφόρος από τα λάφυρα του Χάνδακα) και η αποκατάσταση του εμπορίου στο χώρο του Αιγαίου.

 

Το Τέμενος κεντρικό σημείο για το δήμο

Από την στιγμή ίδρυσής του, ο δήμος συνδέθηκε ιστορικά με το όνομα του Νικηφόρου Φωκά και το βυζαντινό κάστρο που χάρισε το όνομά του στην περιοχή.  Εκδηλώσεις, εκδόσεις και ενημερωτικές υπομνήματα έγιναν από το δήμο για την ανάδειξη του οχυρού αυτού μνημείου αλλά και για τη συντήρησή του. Αποκορύφωμα υπήρξε η παρουσία του Οικουμενικού πατριάρχη Βαρθολομαίου, ο οποίος στις 15 Ιουνίου του 2002 έκανε τα αποκαλυπτήρια του αδριάντα του Νικηφόρου Φωκά σε κεντρική πλατεία του Πρ. Ηλία.

Η 13η Ε.Β.Α. έχει κηρύξει από το 1964 αρχαιολογικό μνημείο το κάστρο και μια μεγάλη έκταση γύρω του η οποία περιλαμβάνει και το σύγχρονο οικισμό του Προφήτη Ηλία. Το 2000 συνεργείο της 13ης Ε.Β.Α. με ευθύνη της αρχαιολόγου κ. Κατερίνα Μυλοποταμιτάκη πραγματοποίησε ανασκαφική τομή και μερική συντήρηση σε μικρό τμήμα του οχυρωματικού περιβόλου του κάστρου.

 

Ανάγκη συντήρησης

            Οι εργασίες αυτές αποτελούν απλά σταγόνα εν τω ωκεανώ σε σχέση με τις ανάγκες συντήρησης ενός τόσο σοβαρού μνημείου. Ιδιαίτερα μετά από τις έντονες βροχοπτώσεις του 2003, 2004, σοβαρές ζημιές έχουν εμφανιστεί. Στο μεγάλο ημικυλινδρικό πύργο μνημειωδών διαστάσεων, στο βόρειο ανατολικό άκρο του κάστρου παρουσιάστηκε κατάρρευση στη βάση του πύργου πρόβλημα που θέτει σε άμεσο κίνδυνο τη στατική το πύργου. Στην εσωτερική σειρά του ΒΑ τείχους, καταρρεύσεις εσωτερικά και εξωτερικά απειλούν το σημαντικότερο μέρος του οχυρού περιβόλου στο Τέμενος. Την καταστροφή συμπληρώνει η καθημερινή παρουσία προβάτων τα οποία προκαλούν σοβαρές ζημιές, παρά τις επανειλημμένες παραινέσεις του δήμου για απομάκρυνσή τους (εκπομπή Κώστα Παπαγεωργίου στο ΚΡΗΤΗ TV το Νοέμβριο του 2004). Από το Μάιο του 2004 ο δήμος Τεμένους υπέβαλε δύο υπομνήματα προς την 13η Εφορεία Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων επισημαίνοντας τον κίνδυνο κατάρρευσης. Η απάντηση που έρχεται κάθε φορά είναι, ότι δεν υπάρχουν χρήματα διαθέσιμα. Ωστόσο, η πραγματικότητα αναδεικνύει τον επείγοντα χαρακτήρα της συντήρησης, εδώ και τώρα πριν να είναι πολύ αργά.

Ο κίνδυνος δεν είναι απλά ορατός αλλά επικείμενος.

 

Πηγή :

Δρ. Νίκος Γιγουρτάκης