skip to main content

Ιστορικά στοιχεία οικισμού Βοριζίων

Βορίζια, ένα χωριό αγωνιστών

Βόρεια του κάμπου της  Μεσσαράς στέκει χιονοσκέπαστος ο Ψηλορείτης (Ίδη), όπου οι πιστοί, από τη λίθινη εποχή μέχρι το 12ο αιώνα μ.Χ., ανέβαιναν με τάματα για να τιμήσουν την Ορεία Μητέρα και το θείο βρέφος της Άνοιξης, τον Δία τον Κρηταγενή, στο Καμαραϊκό σπήλαιον και στο Ιδαίο Άντρον, που βρίσκονται ακριβώς πάνω από το χωριό Βορίζια.

Οι δασώδεις πλαγιές της Ίδης πάνω από το χωριό ήταν τόπος βοσκής και υλοτομίας από τη μινωική εποχή, διότι η κρητική κυπάρισσος ήταν κατάλληλη για ναυπήγηση. Η περιοχή προμήθευε την αγορά της Φαιστού με κρέας, γάλα, τυρί, μαλλί, μέλι και βότανα. Υπήρχαν προφανώς συστάδες μιτάτων ή μικρών οικισμών, που αργότερα συμπυκνώθηκαν σε οργανωμένες οικιστικές μορφές.

Οι σημερινοί κάτοικοι διατηρούν εμφανή τα σημάδια των παλαιοτέρων εποχών και ιδίως της δωρικής  παρουσίας, μια που οι Δωριείς έγιναν κύριοι της δυτικής και της κεντρικής Κρήτης τον 8ο π.Χ. αιώνα. Αυτό φαίνεται στο τραχύ ύφος τους και στην πολεμική αρετή τους, αλλά κυρίως στο λιτό, σχεδόν λακωνικό, λόγο τους, με πολυάριθμες ελληνικές λέξεις από την εποχή εκείνη: αίγα, έγγαλα, αραγός, αγαστέρα, βρυσίδα, Τραχήλι, πυρόμαχος, αλληλομαχιά, σύβιος, άγομεν, αφορούμαι, συνεικάζω, θέτω κλπ.

Βενετοκρατία

Στην πρώτη χαρτογράφηση των Βενετών, γύρω στο 1400, τα Βορίζα τα βλέπουμε ως ένα από τα χίλια περίπου χωριά της Κρήτης (βλ. χάρτη). Την εποχή εκείνη αρχίζουν να ακμάζουν τα δυο μοναστήρια στην περιοχή, του Βαλσαμόνερου και του Βροντισίου, ως σημαντικέ ςσχολές κρητικής αγιογραφίας, όπου μεγαλούργησαν  ζωγράφοι όπως οι Άγγελοι, ο Μιχαήλ Δαμασκηνός, δάσκαλος του νεαρού τότε Δομήνικου  Θεοτοκόπουλου, που μαθήτευσε παρ' αυτόν.

Σε αναφορά του 1594 από τον Βενετό Προβλεπτή Filippo Pasqualino τα Βορίζα παρουσιάζονται ως χωριό που οι κάτοικοί του αρνήθηκαν να στρατολογηθούν στις γαλέρες των Φράγκων ως αλυσοδεμένοι κωπηλάτες. Αρνήθηκαν να συμβιβαστούν με την καταδυνάστευση των κατακτητών, με συνέπειες τις καταδίκες και άλλα δεινά (Θ. Δετοράκης, Ιστορία της Κρήτης).

Στην Περιγραφή της Κρήτης από τον Francesco Barozzi (1577), αναφέρεται ως χωριό της Καστελανίας Καινουργίου.

Τουρκοκρατία

Για την περίοδο αυτή έχουμε μεγάλη ιστοριογραφία για τα Βορίζα από μια πλειάδα ιστορικών (Βας. Ψιλλάκης, Κριτοβουλίδης, Μουρέλος, Σταυρανίδης , Νικ. Παναγιωτάκης). Το χωριό Βορίζα χαρακτηρίστηκε ως χωριό καπετάνιων. Έδωσε στον αγώνα 32 καπετάνιους πριν το 1821, αλλά κυρίως μετά, με προεξάρχοντες τους Κων. Λεράτο, Φραγκιά Φραγκιαδάκη, Νικόλαο Μαλικούτη, Κων. Λέκκα, Γεώργιο Ρωμάνο, Αστρινό Χατζιδάκη, που οι περισσότεροι πολέμησαν και εκτός Κρήτης για την Επανάσταση.

Ο Νικόλαος Μαλικούτης ήταν αρχηγός της επανάστασης του 1821 στην ανατολική Κρήτη. Μετά το θάνατό του (1830) τον διαδέχτηκε ο Μιχαήλ Κόρακας, που είχε συμπολεμιστή και συνεργάτη  το Γεώργιο Ρωμάνο.

Η περιοχή των Βοριζίων μέχρι του Ρούβα ήταν η βάση των καπεταναίων επαναστατών Κουρμούλη, Ρωμάνου, Κόρακα, Τσικριτζή.

Γνωστή ήταν και η διαμάχη των Βοριζανών με τους Αμπαδιώτες Τούρκους.

Τα Βορίζα λεηλατήθηκαν και καταστράφηκαν κατά την επέλαση του Χουσεϊν (1646) μαζί με τα κοντινά μοναστήρια, καθώς και την επανάσταση του 1866, όπως αναφέρει σχετικό δημοτικό τραγούδι. Επίσης, γνώρισαν τη λεηλασία  και την καταστροφή από τον οργανωμένο στρατό των άγριων αγάδων της Μεσσαράς και του Ηρακλείου.

20ος  αιώνας

Οι Βοριζανοί έλαβαν μέρος στον Μακεδονικό Αγώνα,  στο Μικρασιατικό Πόλεμο και στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο (Αλβανικό Μέτωπο, Μάχη της Κρήτης ) με αποκορύφωμα την αντίστασή τους κατά τη γερμανική κατοχή.

Στις  22 Μαϊου 1941, 25 Βοριζανοί αγωνιστές, με τον πρόεδρο της κοινότητας Γεώργιο Καργάκη (Ψαρογιώργη), παίρνουν μέρος στη Μάχη της Κρήτης, στην  περιοχή Σταυρωμένος Ηρακλείου. Τότε γίνονται  οι πρώτες γνωριμίες με συμμάχους αξιωματικούς. Στη συνέχεια ο πρόεδρος της κοινότητας, με τη βοήθεια των χωριανών του, αναλαμβάνει την περίθαλψη 200 συμμάχων στην περιοχή των Βοριζίων, αλλά και Ελλήνων πατριωτών, επικηρυγμένων από τις αρχές τις κατοχής, στους οποίους εξέδωσε πλαστές ταυτότητες για να αποφύγουν τις διώξεις.

Αμέσως μετά (1941) ο Γεώργιος Πετρακογιώργης από το Μαγαρικάρι Μεσσαράς, μαζί με πέντε Βοριζανούς, σχηματίζει τον πρώτο πυρήνα της αντιστασιακής του ομάδας (Βλ. Φωτογραφία «Ρούβας 1941»), μιας ομάδας διαρκώς αυξανόμενης (70 οργανωμένοι, οι 25 στο βουνό) που έμελλε να διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στην Αντίσταση της Κρήτης.

Συνεργαζόμενοι με άλλες ομάδες, όταν χρειάστηκε, με το Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής  και με τη Force 133, διεξήγαγε αποστολές στη Μέση Ανατολή (συμμάχων, αιχμαλώτων και αγωνιστών), παραλαβές υλικού από υποβρύχια, σαμποτάζ σε αυτοκινητοπομπές και σε αποθήκες πυρομαχικών, συμπλοκές και μάχες στην περιοχή του Ψηλορείτη, με κορυφαία τη μάχη στο Τραχήλι, στις 15 Αυγούστου 1943, πάνω από τα Βορίζα, εξαιτίας της οποία στις 26-8-1943 το χωριό πυρπολήθηκε από πεζοπόρο τμήμα και βομβαρδίστηκε  με 21 βόμβες μεγάλης ισχύος. Το χωριό ισοπεδώθηκε (Βλ. συνημμένη φωτογραφία).

Έγιναν συλλήψεις και εκτελέσεις τόσο κατά τη μέρα της μάχης όσο και κατά τη μέρα της πυρπόλησης του χωριού. Η εκδικητικότητα των Ναζί ήταν πρωτοφανής, επειδή είχαν δεκάδες νεκρών και τραυματιών στην παραπάνω  μάχη, αν και  είχαν το πλεονέκτημα του κλοιού και την υπεροχή σε στρατό και οπλισμό (450 πάνοπλοι Γερμανοί είχαν κυκλώσει, με ενέδρα, 22 αντάρτες και στην ευρύτερη περιοχή βρίσκονταν 3.500 Γερμανοί). Επίσης επειδή σύσσωμο το χωριό είχε ταχθεί αλληλέγγυο στους αγωνιστές από την αρχή της Κατοχής. Αυτά εξάλλου φαίνονται καθαρά σε αναφορά του Διοικητή Φρουρίου Κρήτης, στρατηγού Βreuer, από την οποία παραθέτουμε δύο χωρία: «Τα χωρία Βορίζα, Καμάρες, Λοχριά, Μαγαρικάρι, κατεστράφησαν και εσβήσθησαν» και: «Το χωρίον Βορίζια  εβομβαρδίσθη και κατεστράφη».

Τα Βορίζα, εκτός της ισοπέδωσης, πλήρωσαν το τίμημα με 15 νεκρούς και 30 κατά καιρούς φυλακίσεις, Οι νεκροί θα ήταν πολλαπλάσιοι, αν συλλαμβανόταν ο αντρικός πληθυσμός κατά τα πολυάριθμα μπλόκα.

Μετά την πυρπόληση του χωριού οι Βοριζανοί διασκορπίστηκαν  πρόσφυγες σε άλλα χωριά του νομού Ηρακλείου. Όταν τέλειωσε ο πόλεμος, οι περισσότεροι επέστρεψαν και άρχισαν να χτίζουν εξαρχής ένα χωριό (Νέα Βορίζα) σε μια άλλη τοποθεσία, κάτω από τη Μονή Βροντισίου. Όμμως σκοπιμότητες και γεγονότα σταμάτησαν τις εργασίες οικοδόμησης και οι κάτοικοι ξανάχτισαν τα σπίτια τους  πάνω στις στάχτες του καμένου χωριού τους.

 Βιβλιογραφία για την περίοδο 1941 - 1945  

Για τις συμπλοκές και τις μάχες πάνω απ΄τα  Βορίζια ( Πόρος  της Νίδδας, Μαδαρή, Τραχήλι, αλλά και στη γύρω περιοχή) και για τη συμμετοχή της ομάδας στην απαγωγή του στρατηγού Κράυπε, υπάρχουν εκθέσεις του αρχηγού Γ. Πετρακογιώργη, προλογισμένες από τους προϊσταμένους κατά καιρούς της Φορς 133, Βρετανούς αξιωματικούς, στον 6ο τόμο του Γ.Ε.Σ. (Εθνική Αντίσταση Κρήτης), σελ. 119...

Για την κορυφαία μάχη στο Τραχήλι και το ολοκαύτωμα του χωριού, εκτός των εκθέσεων αυτών, υπάρχει αρκετή βιβλιογραφία, εκ της οποίας παραθέτουμε:

  1. Την επίσημη Βρετανική Έκθεση «ΚΡΗΤΗ  1941 - 1945 ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ, ΣΥΜΜΑΧΙΚΕΣ ΑΠΟΣΤΟΛΕΣ», μεταφρασμένη από το Ρεθεμνιώτη  Νικ. Αλ. Κοκονά (copyright Νίκος Αλ. Κοκονάς, οδός Αρκαδίου 240, Ρέθυμνο, σελ. 83).
  2. Αntony Beevor (Άγγλος Ιστορικός), «ΚΡΗΤΗ: Η ΜΑΧΗ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ» έκδοση Γκοβόστη 1991, σελ. 403 Έκθεση Καζαντζάκη  - Κακριδή (επιτροπή ορισθείσα απ΄τον πρωθυπουργό κ. Βούλγαρη με Α.Π. 11159/17-06-1945) για τις διαπιστώσεις και καταγραφές ωμοτήτων εν Κρήτη, παράγραφος 28, 29, την οποία και παραθέτουμε ως έχει:

    «Κατά τα μέσα Αυγούστου 1943, οι Γερμανοί επολιόρκησαν τους πρόποδες της Ίδης με σκοπόν  να εξοντώσουν τους εκεί δρώντας αντάρτας . Κατά την διάρκειαν των επιχειρήσεων εφόνευσαν περί τους 150 εκ των νοτίως του οροπεδίου της Νίδας κειμένων χωρίων Ζαρός, Βορίζια, Κουρούτες, Πλατάνια, Ζωνιανά, Πλάτανος κ.α. και συνέλαβον αρκετούς ομήρους. Οι αντάρται, δια να μη δεινοπαθήσουν τα πέριξ χωρία, απέφυγον κατ' αρχάς να πολεμήσουν, αποχωρούντες όμως ενέπεσον εις κλειόν, και εξηναγκάσθησαν να δώσουν μάχη, 22 αυτοί προς 3.500 Γερμανούς. Την επομένην κατέφυγον εις την περιοχήν του Αρκαδίου. Τότε οι Γερμανοί κατέστρεψαν τα ΒΟΡΙΖΙΑ (28/8/43), χωρίον το οποίον είχεν λεηλατηθή κατά Νοέμβριον του 1942 τα γυναικόπαιδα διετάχθησαν να φύγουν εντός 11/2 ώρας, πρίν όμως παρέλθη η προθεσμία αύτη, το χωρίον εβομβαρδίσθη εξ αεροπλάνων, συμπληρωθείσης της καταστροφής του διά τορπιλλών και δυναμίτιδος. Το σχολείον ανετινάχθη, η εκκλησία υπέστη ζημίας, το υδραγωγείον κατεστράφη. Η περιοχή του χωριού εκηρύχθη πολεμική ζώνη, απαγορευθείσης της επιστροφής των κατοίκων. Τον Μάιον του 1944, ότε οι Γερμανοί κατέστρεψαν τα χ. Καμάρες, Μαγαρικάρι, Σαχτούρια, και Λοχριά (ιδ΄ε κατ. Σ. 311-314), ελθόντες εις τα Βορίζια συνεπλήρωσαν την καταστροφήν. Το χωρίον είναι και σήμερον έρημον, ελαχίστων οικογενειών επανελθουσών εις τα ερείπια αι άλλαι είναι ακόμη διεσκορπισμέναι εις τα πέριξ χωρία.