skip to main content

Νεολιθική Περίοδος στην Κρήτη

Τα αρχαιότερα τεκμήρια της ανθρώπινη παρουσίας στην Κρήτη τοποθετούνται στη λεγόμενη Προκεραμεική Περίοδο (6100-5700 π.Χ.) και προέρχονται από τα κατώτερα στρώματα της Κνωσού, που αποδεικνύεται έτσι ο αρχαιότερος οικισμός του νησιού. Η περίοδος αυτή πήρε το όνομα της από την απουσία αντικειμένων κεραμικής. Τα μικροαντικείμενα που χρονολογούνται στην περίοδο αυτή είναι λίθινα εργαλεία και 'κοσμήματα' καθώς και καμένοι σπόροι και οστά από οικόσιτα ζώα.

H εικόνα της προκεραμεικής Κρήτης συμπληρώνεται με κάποια στοιχεία για τα ταφικά έθιμα. Η έρευνα στην Κνωσό έφερε στο φως επτά παιδικές ταφές σε αβαθείς λάκκους σκαμμένους στα δάπεδα των σπιτιών. Τα παιδία, τρία νεογέννητα και τα υπόλοιπα κάτω των επτά ετών, βρέθηκαν σε εμβρυακή θέση και χωρίς κανένα κτέρισμα.

Η κυρίως νεολιθική περίοδος στην Κρήτη καλύπτει το χρονικό διάστημα 5700-2800 π.Χ. και διακρίνεται σε Αρχαιότερη (5700-3800), Μέση (3800-3500), και Ύστερη (3500-2800).

Κατά την Αρχαιότερη Νεολιθική ο οικισμός της Κνωσού κάλυπτε ένα ορθογώνιο χώρο με μέγιστο μήκος και πλάτος 150 μέτρα. Ο σταθερός προσανατολισμός των σπιτιών του οικισμού φανερώνει ότι υπήρχε κάποιο οικοδομικό σχέδιο. Τα σπίτια αυτά είχαν τοίχους και δάπεδα από πηλό, και οριζόντιες στέγες από κλαδιά επιχρισμένα από πηλό. Σε διάφορα σημεία των δωματίων παρατηρήθηκαν ίχνη φωτιάς.

Τα αγγεία της περιόδου είναι γενικά ανοικτά και ευρύστομα. Από τα πιο συνηθισμένα σχήματα είναι τα ανοικτά αγγεία με σφαιρικά ή κάθετα τοιχώματα και επίπεδη βάση. Το κύριο χαρακτηριστικό της κεραμικής αυτής είναι η χρήση πλαστικής και στικτής διακόσμησης. Κατά το τέλος της περιόδου χρησιμοποιείται η στιλβωτή διακόσμηση με κάθετες κυματοειδείς γραμμές. Αργότερα η χρήση αυτής της διακόσμησης γενικεύεται.

Κατά τη Μέση Νεολιθική ο πολιτισμός εξαπλώνεται και σε άλλες περιοχές όπως ο Κατσαμπάς και η Μητρόπολη. Στην Κνωσό ο οικισμός καταλαμβάνει την ίδια έκταση, τα σπίτια όμως εμφανίζονται πολυπλοκότερα και στα δάπεδα τους ανακαλύπτονται και πάλι ταφές.

Η κεραμική είναι παρόμοια με αυτή της προηγούμενης περιόδου. Παρουσιάζονται όμως και νέα σχήματα αγγείων, όπως οι αρύταινες, ημισφαιρικές κουτάλες με κυλινδρική λαβή, και γίνεται προσπάθεια για να παραχθούν αγγεία με λεπτότερα τοιχώματα.

Το κύριο χαρακτηριστικό της Ύστερης Νεολιθικής είναι η τεκμηριωμένη παρουσία των ανθρώπων σε όλο το νησί. Η μεγάλη ποικιλία, ως προς την τοπογραφία, των θέσεων ίδρυσης των συνοικισμών δείχνει ότι δεν υπήρχε κάποιο συγκεκριμένο κριτήριο επιλογής. Εντατικά χρησιμοποιήθηκαν στη φάση αυτή τα σπήλαια σαν τόποι κατοικίας, αλλά και σαν χώροι για την εναπόθεση νεκρών.

Ο οικισμός της Κνωσού που δίνει και τις περισσότερες πληροφορίες γι' αυτή την περίοδο, είναι αρκετά μεγαλύτερος σε έκταση, όπως δείχνουν οικοδομήματα που βρέθηκαν σε μεγάλη ακτίνα γύρω από τον αρχικό χώρο, τα όριά του όμως, δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστούν καθώς τα ύστερα νεολιθικά στρώματα καταστράφηκαν κατά την ανέγερση του πρώτου ανακτόρου. Ο αριθμός των κατοίκων της Κνωσού υπολογίζεται τώρα σε χίλιούς με δύο χιλιάδες.

Η ανεύρεση λεπίδων οψιανού από τη Μήλο σε διάφορα μέρη του νησιού δείχνει ότι υπήρχε επικοινωνία με τις Κυκλάδες και πιθανόν και με άλλες περιοχές όπως τη Συρία και την Αίγυπτό.

Αξίζει εδώ να αναφέρουμε ότι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της νεολιθικής εποχής στην Κρήτη είναι η προέλευση των πρώτων κατοίκων που εποίκισαν την Κνωσό. Δεν γνωρίζουμε αν ήρθαν σαν άποικοι από τις Κυκλάδες, τα Δωδεκάνησα, ή τη Μικρά Ασία και δεν έχουμε καμία βεβαιότητα για τη φυλή στην οποία ανήκαν. Καθώς τα ευρήματα των μεταγενέστερων περιόδων δεν είναι διαφωτιστικά για το πρόβλημα, το θέμα παραμένει ανοιχτό.