skip to main content

To γλωσσικό ιδίωμα της Αλικαρνασσού

 Το γλωσσικό ιδίωμα της Αλικαρνασσού της Μ. Ασίας, τα «Πετρουμιανά» ή «Μπουντρουμιανά» όπως τα ονόμαζαν οι Κρητικοί, ήδη το 1957 ο Νικόλαος Κοντοσόπουλος τα κατατάσσει με βεβαιότητα στα νεοελληνικά ιδιώματα πλήρους φωνηεντισμού , τα λεγόμενα ΄‘νότια''. Το υλικό της διαλεκτολογικής του μελέτης το συγκέντρωσε στη Νέα Αλικαρνασσό αφού ήρθε σε επαφή με ηλικιωμένους ομιλητές. Σύμφωνα με τη μελέτη αυτή, τα «Πετρουμιανά» παρουσιάζουν χαρακτηριστικά στοιχεία που διακρίνουν τόσο την ομιλία των Δωδεκανησίων όσο και των Κυπρίων στη φωνητική, στη μορφολογία, στη σύνταξη και στο λεξιλόγιο. Είναι επίσης ενδιαφέρον ότι η Αλικαρνασσός αν δεχθούμε την υποδιαίρεση του ελληνόφωνου χώρου σε "Ελλάδα του τι" και ΄Ελλάδα του ειντα'' ανήκει στη δεύτερη κατηγορία που διακρίνεται για τα έντονα βυζαντινά στοιχεία της.

Στο ιδίωμα της Αλικαρνασσού υπάρχουν αρκετοί αρχαϊσμοί , απομεινάρια της κλασικήςελληνιστικής ή της βυζαντινής εποχής, προσαρμοσμένα στη τοπική προφορά π.χ. αλεσφατσά = φασκομηλιά (ελελίφασκος), στιχοπλατσά = δημώδες μακροσκελές στιχούργημα (στιχοπλοκή), αρμάρι = συρτάρι (ερμάριον) κ.α. Είναι αξιοσημείωτο ότι μόνο το 16% από τις ιδιωματικές λέξεις που έχουν καταγραφεί αποτελούν τουρισμούς ενώ το 5% έχουν ιταλική προέλευση.

Στη φωνητική σημειώνουμε ενδεικτικά το χαρακτηριστικό φαινόμενο του τσιτακισμού (τροπή του κ σε τσ και του γκ σε τζ πριν τα φωνήεντα e και i) π.χ τσάι, νοικοτσυρά, παραντζελιά καθώς και την τροπή του χ σε σ π.χ. σέρι, μασαίρι, στομάσι. Ιδιάζον φωνητικό φαινόμενο είναι ο επισεσυρμένος τόνος της φωνής.

Σχετικά με τη μορφολογία της γλώσσας αναφέρουμε την αιτιατική του άρθρου τις

Π.χ. τίς στρατι«τες , τίς αθάνατοι και θηλ. Τις και τές π.χ. τίς δουλειές, τες τσααλιές= άγριες αμυγδαλιές, την αιτιατική πληθυντικού των β' κλιτων αρσενικών όπως την ονομαστική π.χ. τις πολλοί, τίς αθάνατοι. Χαρακτηριστικοί είναι επίσης οι ρηματικοί τύποι έχα (είχα) , έδα (είδα), έπα (είπα), ήθε (ήθελε).

Στη σύνταξη, οι εγκλιτικοί τύποι των προσωπικών αντωνυμιών όπως και στην Κρήτη , στα Δωδεκάνησα και στην Κύπρο , ακολουθούσαν το ρήμα π.χ. ειπα σου το, ηγραψεν το.

Χαρακτηριστικό επίσης της ομιλίας των Αλικαρνασσεων ήταν η επανάληψη στον αφηγηματικό τους λόγο των λέξεων ‘λέ' (<λέει) και πιο (πια, πλέον) όπως τις χρησιμοποιούσαν στα Δωδεκάνησα, στη Νάξο και την Κρήτη

π.χ. 'Ε, λέ, 'εγώ λέ', μάννα μου, θα τον πάρω τσας είναι τσνς εαι τσαί κάβουρας. κάμναμε πιο έναν ασερένον (αχυρένιο) νθθρωπο , Στο πιο ο Ιούδας τσαι τονε στυλλώνναμενε πιο στα ξύλα.

Είναι πάντως γεγονός ότι στα «Πετρουμιανά» υπάρχουν έντονες δωδεκανησιακές και κρητικές επιδράσεις, τόσες που ήδη το 1957 δύσκολα μπορούσε κάποιος να διακρίνει πως ήταν ακριβώς η ομιλία των κατοίκων της Αλικαρνασσού πριν το πέρασμα τους από τα Δωδεκάνησα και την εγκατάσταση τους στην Κρήτη.

Σήμερα στη Νέα Αλικαρνασσό ομιλείται η Νεοελληνική κοινή με κρητική επίδραση. Οι νεότερες γενιές προσφύγων διατηρούν μόνο την ανάμνηση του ιδιώματος μέσα από εικόνες συγγενικών τους προσώπων και τις λιγοστές πλέον γραπτές μαρτυρίες που έχουν διασωθεί, απομεινάρια μιας πλούσιας προφορικής παράδοσης. Έχουν διασωθεί κάποια παραμύθια από αυτά που αφηγούνταν Πετρουμιανοί στα περίφημα «ποσπέρια» τους (χειμωνιάτικες βραδιές κατά τις οποίες συγκεντρώνονταν συγγενείς και φίλοι για να διασκεδάσουν ακούγοντας ιστορίες και τραγούδια καθισμένοι γύρω από τη φωτιά).

Είναι πάντως αξιοσημείωτο ότι ακόμα και σήμερα υπάρχουν Αλικαρνασσείς οι οποίοι παράγουν λόγο που φανερώνει τη Μικρασιατική καταγωγή τους και την στενή πλέον σχέση τους με την Κρήτη.
Το σμίξιμο των δυο αυτών στοιχείων αποτυπώνεται εντυπωσιακά στο παρακάτω δίστιχο:

Μες την Παλιά Αλικαρνασσό μαύρα πουλιά πετούνε

Είναι ψυχές προγόνων μας που ψάχνουν να μας βρούνε (υλικό από τον πολιτιστικό σύλλογο "Αρτεμισία ").

Παρατηρούμε ότι ενώ η μορφή αποτελεί κλασικό δείγμα κρητικής μαντινάδας, τη θεματική κεντρική θέση κατέχει η προσφυγιά, η χαμένη πατρίδα.

Είναι επίσης γεγονός ότι οι πρόσφυγες Αλικαρνασσεις συνέβαλαν με τη μουσική και τους χορούς τους στην κοινωνική και πολιτισμική ανάπτυξη του Ηρακλείου. Οι μουσικές τους πρακτικές διαφέρουν αρκετά από τις αντίστοιχες πρακτικές του αγροτικού και αστικού κρητικού χώρου και η συνάντηση τους ιδιαίτερα την περίοδο του Μεσοπόλεμου έδωσε ώθηση σε νέες καλλιτεχνικές δημιουργίες .

Τα μουσικά όργανα που παίζουν οι πρόσφυγες μουσικοί είναι το σαντούρι, το βιολί, το κλαρίνο, η λατέρνα, το φλάουτο, το τουμπελέκι και το μπουζούκι. Ήταν βέβαια ικανοί να στήσουν γλέντι μόνο με τον ήχο από τα κουτάλια τους τα οποία έπαιζαν με μεγάλη επιδεξιότητα. Οι χοροί που χορεύουν εύθυμοι και λεβέντικοι φανερώνουν την ψυχική τους διάθεση και εκφράζουν την αγάπη τους για τη ζωή. Χοροί τους ήταν ο καρσιλαμάς, ο χασάπικος, ο μπάλος, ο καλαματιανός, ο πολίτικος αμανές. Η μουσική και οι χοροί τους είχαν έντονα ανατολίτικα και νησιωτικά στοιχεία.

Οι Αλικαρνασσείς μουσικοί συμμετείχαν ενεργά στη πολιτισμική κίνηση του Ηρακλείου. Είναι γνωστοί οι επαγγελματίες μουσικοί της Αλικαρνασσού Ιορδάνης Παρασκεύας (βιολί), Χρήστος ‘Κουρέας' (σαντούρι), Σταύρος Κιασούρης (σαντούρι, βιολί) και ο Γιώργος Τσάχρας ή Κλαριτζής (κλαρίνο), καθώς και οι ρεμπέτες Νίκος Κερκέζος και Νίκος Τσουκάλης ή ‘Ράτσας'. Σημαντικά ψυχαγωγικά στέκια της εποχής αποτελούσαν τα ουζερί του Πιλάτου και του Κωλομπότση στην Αλικαρνασσό καθώς και το ζυθεστιατόριο "Χαραυγή" του Ηλία Ντελή από την Αλικαρνασσό στην Ακ Τάμπια.

Παλιά και Νέα Αλικαρνασσός, η χρονική και χωρική απόσταση εκμηδενίζεται πλέον στις ψυχές των κατοίκων της Ν. Αλικαρνασσού. Αλικαρνασσός σημαίνει πόλη οχυρωμένη. Η ετυμολογία της μας οδηγεί στη χιττιτική ιερογλυφική λέξη harnas (a) i, που σημαίνει πόλη. Παλιά Αλικαρνασσός, κυριολεκτικά οχυρωμένη πόλη με τα επιβλητικά τείχη της. Νέα Αλικαρνασσός, οχυρωμένη με βιώματα και μνήμες, ελπίδες και οράματα των κατοίκων της που σήμερα δικαιώνει τους κόπους των προγόνων τους.